Η φιλοσοφική σκηνή του '60

Alain Badiou

Μικρό φορητό πάνθεον

Μετάφραση: Βαγγέλης Μπιτσώρης.

Εκδόσεις Άγρα

Στο «Μικρό φορητό πάνθεον», σ' αυτή τη μικρή συλλογή επικήδειων, ο Αλέν Μπαντιού ανακαλεί στη μνήμη του, αλλά και στη μνήμη τη δική μας, όχι μελαγχολικά, όπως φροντίζει να μας ξεκαθαρίσει εξαρχής, όλους εκείνους τους «φίλους, εχθρούς και εταίρους» που με το έργο τους θεμελίωσαν ό,τι χαρακτηρίζουμε σήμερα σύγχρονη σκέψη. Απώλειες που γίνονται αφορμή για να υπερασπισθεί ο Μπαντιού, για μια ακόμη φορά, και με απαράμιλλο σθένος και σαφήνεια, το μέγεθος, αλλά και τον αληθινό προορισμό της μεγάλης φιλοσοφίας, απέναντι στη ρηχότητα του σύγχρονου, μιντιακού «φιλοσοφικού» λόγου. «Αυτοί που γύρω στα 1965», σημειώνει, «ήταν μεταξύ είκοσι και τριάντα χρόνων γνώρισαν έναν εξαίρετο αριθμό δασκάλων στο πεδίο της φιλοσοφίας. Οι παλαιοί, όπως ο Σαρτρ, ο Λακάν ή ο Κάνγκιλεμ, ήσαν ακόμη σε πλήρη δραστηριότητα, κάποιοι άλλοι, που ήσαν λίγο νεότεροι, όπως ο Αλτουσέρ, ανέπτυσσαν το έργο τους, ενώ μια ολόκληρη γενιά, οι Ντελέζ, Φουκώ, Ντεριντά εισέρχονταν στην αρένα. Όλοι αυτοί οι δάσκαλοι, σήμερα, είναι νεκροί. Η φιλοσοφική σκηνή (σήμερα) είναι κατειλημμένη ευρέως από απατεώνες...». Απέναντι στη σημερινή κατάπτωση της φιλοσοφίας, όπου διακηρύσσει «το απρόσιτο του Αγαθού» και την κυνική της διαθεσιμότητά στον ρεαλισμό, ο Μπαντιού μάς υπενθυμίζει κάποιες φιλοσοφικές στιγμές που φανέρωσαν αυτή τη συμβαντική φύση της φιλοσοφίας, την αδύνατη θέση του σημείου της διαφυγής της.

Για τον Μπαντιού η φιλοσοφία είναι η σκηνή της αλήθειας, ο τόπος του Πραγματικού, πέραν όμως της εμφανούς γεγονοτολογίας του. Και θα 'ναι αυτή η μυστική διάσταση του πολιτικού, εν τέλει, υποκειμένου που θα καταστεί για τον Μπαντιού και το σημείο των δημόσιων, φιλοσοφικών του συνομιλιών. Είναι, προ πάντων, αυτό το «περιπλανώμενο υποκείμενο» του Λακάν που θα ρηγματώσει όλο το τοπίο των πολιτικών θεωριών και θα το εγγράψει στο ίχνος της ολικής του διαθεσιμότητάς. Η μείζονος, επίσης, φιλοσοφικής σημασίας πολιτική στράτευση του Σαρτρ, οι «φιλοσοφικές» αναγνώσεις της μαρξικής σκέψης από τον Αλτουσσέρ, η λιοταριανή «Εκτροπή από τον Μαρξ και τον Φρόιντ», η μελαγχολική απόσυρση του Ντελέζ, ο εν εγρηγόρσει ορθολογισμός του Φουκώ, ή αυτή η αποδομητική σκηνή του Ντεριντά, είναι όλα αυτά μεταξύ άλλων οι αποφασιστικές φιλοσοφικές στιγμές που ιχνογραφούν κι εγκαλούν απ' την «ανύπαρκτη» θέση του αυτό το πολιτικό υποκείμενο, όπως ακριβώς η μαρξική φιλοσοφία εγκάλεσε απ' την ανυπαρξία του το προλεταριάτο. Οι στοχασμοί μάλιστα του Μπαντιού, πάνω σ' αυτό το «σημείο της ανυπαρξίας», στο κείμενο του για τον Ντεριντά, είναι και από τις πιο φωτεινές στιγμές του βιβλίου. Μια δεικτική, φιλοσοφική χειρονομία που απολύει και κατονομάζει τον κόσμο, και τον εγγράφει στην αδύνατη προοπτική της αλήθειάς του.

Με τα δεκατέσσερα ονόματα που περιέχονται σ' αυτό το πάνθεον ο Μπαντιού δεν είχε πάντοτε τη σχέση μιας ευθύγραμμης συμφωνίας. Η φιλοσοφία είναι ένα πεδίο μαχών, έλεγε ο Καντ. «Ωστόσο μπροστά στα γιατροσόφια των νεότερων μιντιακών φιλοσόφων», αλλά και μπροστά στην πολεμική που με τη σειρά του δέχεται τώρα κι ο Μπαντιού, «τώρα έχουμε τους ίδιους εχθρούς», θα ακούσει κάποια στιγμή απ' τον Ντεριντά, συντάσσεται έτσι πλέον από την ίδια πλευρά με τους πρώην «αντιπάλους» του, την πλευρά των μαρτύρων κατηγορίας «στη δίκη που εγείρεται από το Άπειρο εναντίον των πλαστογράφων... Αυτούς τους δεκατέσσερις νεκρούς φιλοσόφους πράγματι τους αγαπώ όλους. Ναι, τους αγαπώ».

Πρώτη δημοσίευση: Ελευθεροτυπία / Βιβλιοθήκη, 22.1.2011.

Τρεις κόκκινες σημαίες

Alain Badiou

Η κομμουνιστική υπόθεση

Μετάφραση: Ηλιάδης, Σιατίστας, Σωτήρης, Τσίχλη

Εκδόσεις Πατάκη

Στην Κομμουνιστική υπόθεση ο Badiou μάς καλεί να στοχαστούμε πάνω στην αποτυχία της μαρξιστικής ιδέας, πάνω στην ίδια την έννοια της αποτυχίας. Το τι σημαίνει να αποτυγχάνει μια ιδέα όταν δοκιμάζεται στην πράξη. Η απάντηση επιχειρείται πάνω στην ιστορική εμπειρία τριών μοναδικών παραδειγμάτων, του Μάη του '68, της Πολιτιστικής Επανάστασης, και της Παρισινής Κομμούνας. Τρία συμβάντα που εγγράφονται στη μακρά ιστορία αυτής της ιδέας.

Για τον Badiou ο Μάης του '68 ήταν ένα συμβάν ετερογενούς πολλαπλότητας. Η αυθορμησία της φοιτητικής εξέγερσης και η αχειραγώγητη γενική απεργία που την πλαισίωσε καθώς κι ένα ελευθεριακό πνεύμα που διέπνεε εκείνη την εποχή, συνθέτουν από κοινού μια αντιφατική και νευρώδη σκηνή ενός καινοφανούς δημόσιου λόγου. Τρεις συνιστώσες, τρία είδη συμβολικής τοπικής, η κατάληψη της Σορβόνης, των εργοστασίων και του Οντεόν, που για τον Badiou συναρθρώνονται στον ορίζοντα μιας τέταρτης συνιστώσας, αυτής της γλώσσας που έρχεται απ' έξω για να αμφισβητήσει ακριβώς αυτή την εμπειρία της αριστερής πολιτικής. Ένα γλωσσικό περιβάλλον μετατοπίσεων και συναντήσεων που επαναδιατύπωνε τους κοινωνικούς ρόλους και καινοτομούσε πάνω στην εμπειρία αυτής της ανατροπής. Μια δηλαδή κομμουνιστική υπόθεση ανοιχτή στο δικό της μέλλον. Ο Μάης του '68 είναι έτσι για τον Badiou αυτή η δυνατότητα ύπαρξης μιας ιδέας, η δυνατότητα μιας άλλης πολιτικής. Μια απόπειρα αλλά και μαζί μια αποτυχία. Οι εκλογές που ακολουθούν θα αναδείξουν τη συντηρητικότερη επιλογή.

Στο δεύτερο συμβάν, αυτό της Πολιτιστικής Επανάστασης, η έννοια της επαναστατικοποίησης κάνει τη διαφορά. Η μαοϊκή μεταγραφή της σταλινικής κολεκτιβοποίησης ήταν μια απόπειρα για μια εκ νέου επαναστατικοποίηση των μαζών, στο περιθώριο αυτή του κόμματος-κράτους. Η ταξική αντιπροσώπευση εξελισσόταν και στην Κίνα σε ένα κενό όνομα. Η προσωπολατρία του Μάο φανέρωνε για τον Badiou, όχι τόσο μια ικανότητα αντιπροσώπευσης του κόμματος, όσο αυτόν που ξεχωρίζει και πολεμάει μέσα από το ίδιο το κόμμα, τον απειλητικό ρεβιζιονισμό. Είναι το όνομα, και η ιδέα του κομμουνισμού εγγράφεται σε μια μακρά παράδοση ονομάτων, που αίρεται πάνω από το κόμμα, σ' αυτόν τον μετεωρισμό του εξεγερμένου, εξεγερμένου και σ' αυτόν τον κομματικό του εαυτό. Είναι το όνομα που κατονομάζει αυτό που είναι να έλθει, που προετοιμάζει την έλευσή του. Είναι, όπως λέει ο Badiou, το αντιφατικό όνομα, αυτό που από τη μια εκπροσωπεί το κόμμα και από την άλλη αυτό που αδυνατεί να εκπροσωπηθεί από το κόμμα και που διαρκώς εξεγείρεται. Μια ενική απόφαση απέναντι στο καθεστώς μιας πολιτικής εμπειρίας. Η Πολιτιστική Επανάσταση ήταν έτσι αυτή η αδύνατη απελευθέρωση από το πλαίσιο του κόμματος-κράτους, όταν αυτή η πολιτική είναι εγκλωβισμένη μέσα στο κόμμα-κράτος. Μια ριζοσπαστική εμπειρία που εκφράζει μια δυνατότητα, πάντοτε αυτή, στα όρια του αδυνάτου.

Η Παρισινή Κομμούνα, από την άλλη, παραμένει το καταγωγικό συμβάν αυτής της ιδέας. Το εγχείρημα της Κομμούνας και αυτή η εφήμερη πραγματικότητα των 72 ημερών της είναι κάτι που προσφέρεται διαρκώς για επανεργοποίηση. Η διακήρυξη των εξεγερμένων της 19ης Μαρτίου 1871 είναι για τον Badiou μια διακήρυξη ρήξης με την Αριστερά, με την ιδέα της πολιτικής εκπροσώπησης του κοινωνικού. Κι αυτή η οραματική και πραγματική δυνατότητα υπήρξε, όπως σημειώνει ο Badiou, μία και μόνη φορά, αυτή τη μόνη φορά των 72 ημερών. Ένα πολιτικό φαίνεσθαι που ριζοσπαστικοποίησε την πολιτική σκηνή, και διασάλευσε με τις εντάσεις του κάθε δυνατό ίχνος κανονικότητας. Το συμβάν έτσι της Κομμούνας εκπέμπει ακόμη ένα αδιανόητο νόημα, το εφευρίσκει αυτό το νόημα, του δίνει λόγο, έναν τόπο για να υπάρξει, το εξιστορεί. Είναι το συμβάν μιας αόρατης πραγματικότητας που τώρα καθίσταται επιτέλους ορατή. Είναι η ύπαρξη ενός μη υπάρχοντος, μια οντολογική εντέλει χίμαιρα.

Η ιδέα του Κομμουνισμού είναι για τον Badiou αυτή η μοναδική δυνατότητα του υποκειμένου να αναχθεί σε μια ιστορική υποκειμενικότητα μέσα από μια διαδικασία αλήθειας. Μια ιδέα που δραπετεύει από τον εαυτό της και γίνεται ένα εγχείρημα του όλου υποκειμένου, η μεταιχμιακή του εκδήλωση. Μια φαντασιακή διαφυγή στο Πραγματικό της Ιστορίας, στη δυνατότητα αυτού του Πραγματικού, στο ίδιο το δικαίωμα της ιστορικής μας έκπληξης.

Πρώτη δημοσίευση: Ελευθεροτυπία / Βιβλιοθήκη, 15.1.2010.